09.09.2026: अग्रगण्य महिला वैज्ञानिक प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम सन्मानित
विज्ञान प्रयोगशाळेतून समाजापर्यंत पोहोचवावे – राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा
रसायन तंत्रज्ञान संस्थेने ‘विज्ञान आणि समाज सप्ताह’ आयोजित करावा
वैज्ञानिक संशोधन आणि नवोन्मेष केवळ प्रयोगशाळा आणि शोधनिबंधांपुरते मर्यादित न राहता समाजासमोरील समस्या सोडविण्यासाठी उपयोगी ठरले पाहिजे, असे प्रतिपादन राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांनी बुधवारी (दि. ९ सप्टेंबर) केले.
रसायन तंत्रज्ञान संस्था (ICT), माटुंगा, मुंबई येथे आयोजित हरित रसायनशास्त्र आणि शाश्वत अभियांत्रिकी विषयावरील आंतरराष्ट्रीय परिषदेला ते संबोधित करीत होते. ज्येष्ठ वैज्ञानिक प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांच्या सन्मानार्थ रसायन तंत्रज्ञान संस्था, मुंबई आणि इंडियन केमिकल सोसायटी यांच्या संयुक्त विद्यमाने या परिषदेचे आयोजन करण्यात आले होते.
वैज्ञानिकांनी व्यवहार्य, परवडणारी आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरता येतील अशी हरित तंत्रज्ञाने विकसित करण्यावर भर द्यावा, असे आवाहन राज्यपालांनी केले.
भारताच्या वेगाने विस्तारत असलेल्या उत्पादन आणि रसायन उद्योगांच्या पार्श्वभूमीवर, रसायन तंत्रज्ञान संस्था आणि इंडियन केमिकल सोसायटी यांसारख्या संस्थांनी भारताला हरित रसायनशास्त्र, उत्प्रेरण (Catalysis) आणि शाश्वत रासायनिक अभियांत्रिकीचे जागतिक केंद्र बनविण्यासाठी योगदान द्यावे, असे त्यांनी सांगितले.
भारताने केवळ इतर देशांनी विकसित केलेले तंत्रज्ञान स्वीकारण्यापुरते मर्यादित न राहता, जगाने स्वीकारावे असे तंत्रज्ञान विकसित केले पाहिजे, असेही राज्यपालांनी नमूद केले.
‘विज्ञान आणि समाज सप्ताह’ आयोजित करावा
रसायन तंत्रज्ञान संस्थेने दरवर्षी ‘विज्ञान आणि समाज सप्ताह’ आयोजित करावा, अशी विशेष सूचना राज्यपालांनी केली.
या सप्ताहादरम्यान संस्थेने नागरिक, महाविद्यालये आणि शाळांसाठी आपली दालने खुली करावीत आणि संस्थेत सुरू असलेले संशोधन व नवोन्मेष सोप्या भाषेत सर्वसामान्यांना समजावून सांगावेत, असे त्यांनी सांगितले.
अशा उपक्रमांमुळे विज्ञानावरील जनतेचा विश्वास वाढेल, तरुणांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित होईल आणि प्रयोगशाळा व समाज यांच्यातील संबंध अधिक दृढ होतील, असे राज्यपालांनी सांगितले.
“विज्ञानाचा अंतिम उद्देश जनसेवा हाच आहे. आपल्या वैज्ञानिकांचे संशोधन कोणत्या क्षेत्रात सुरू आहे, ते कोणत्या समस्या सोडविण्याचा प्रयत्न करीत आहेत आणि त्यांच्या संशोधनाचा दैनंदिन जीवनात कसा उपयोग होऊ शकतो, याची माहिती नागरिकांना असली पाहिजे,” असे राज्यपालांनी सांगितले.
“वर्षातून एक आठवडा तरी विज्ञान प्रयोगशाळेतून बाहेर येऊन थेट जनतेपर्यंत पोहोचले पाहिजे,” असे आवाहन त्यांनी केले.
विज्ञान क्षेत्रातील महिलांना नेतृत्वाच्या अधिक संधी द्याव्यात
विज्ञान क्षेत्रात महिलांना अधिक संधी उपलब्ध करून देण्याची गरजही राज्यपालांनी अधोरेखित केली. परिषदेत १२ कर्तृत्ववान महिला वैज्ञानिकांचा गौरव करण्यात आल्याबद्दल त्यांनी समाधान व्यक्त केले.
महिला वैज्ञानिकांना संशोधनातील नेतृत्व, विद्यापीठ प्रशासन, उद्योजकता तसेच उद्योग क्षेत्रातील सर्वोच्च स्तरापर्यंत पोहोचण्यासाठी संस्थांनी पोषक वातावरण निर्माण करावे, असे आवाहन राज्यपालांनी केले.
रसायन अभियांत्रिकी क्षेत्राची प्रदूषणकारी उद्योग म्हणून बदनामी झाली असली, तरी प्रदूषणाच्या समस्येवर तोडगा देखील याच क्षेत्रातून निघणार आहे, असे संस्थेचे कुलगुरू प्रा. अनिरुद्ध पंडित यांनी सांगितले.
रसायन तंत्रज्ञान संस्थेने देशाला १८ पद्म पुरस्कार विजेते वैज्ञानिक आणि सुमारे ७,००० प्रथम पिढीतील उद्योजक दिले असल्याचे संस्थेचे माजी कुलगुरू आणि इंडियन केमिकल सोसायटीचे अध्यक्ष डॉ. गणपती यादव यांनी सांगितले.
राज्यातील विद्यापीठांनी सध्याच्या तुलनेत मोठ्या प्रमाणावर संशोधक आणि पीएचडी धारक निर्माण करणे आवश्यक असल्याचे संस्थेचे माजी कुलगुरू प्रा. एम. एम. शर्मा यांनी सांगितले.
प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांचा गौरव
हरित रसायनशास्त्र आणि शाश्वत अभियांत्रिकी क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल ज्येष्ठ महिला वैज्ञानिक प्रा. एम. लक्ष्मी कांतम यांचा राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा यांच्या हस्ते गौरव करण्यात आला.
यावेळी ज्येष्ठ वैज्ञानिक पद्मविभूषण प्रा. एम. एम. शर्मा यांचाही राज्यपालांच्या हस्ते सन्मान करण्यात आला. परिषदेत महिला वैज्ञानिकांच्या योगदानाची विशेष दखल घेत त्यांचाही गौरव करण्यात आला.
यावेळी विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचे माजी सचिव पद्मभूषण डॉ. टी. रामासामी, राज्यपालांचे सचिव डॉ. प्रशांत नारनवरे तसेच मोठ्या संख्येने वैज्ञानिक, संशोधक, उद्योजक आणि विद्यार्थी उपस्थित होते.
**
विज्ञान प्रयोगशाला से समाज तक पहुँचे – राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा
रसायन प्रौद्योगिकी संस्थान में ‘विज्ञान और समाज सप्ताह’ आयोजित किया जाए
वैज्ञानिक अनुसंधान और नवाचार केवल प्रयोगशालाओं और शोधपत्रों तक सीमित न रहें, बल्कि समाज के सामने मौजूद समस्याओं के समाधान में उपयोगी साबित हों, यह आवश्यक है। वैज्ञानिक अनुसंधान का वास्तविक उद्देश्य समाज और जनजीवन को बेहतर बनाना होना चाहिए, ऐसा प्रतिपादन महाराष्ट्र के राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा ने बुधवार (9 सितंबर) को किया।
राज्यपाल रसायन प्रौद्योगिकी संस्थान (ICT), माटुंगा, मुंबई में हरित रसायनशास्त्र और सतत अभियांत्रिकी विषय पर आयोजित अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन को संबोधित कर रहे थे। यह सम्मेलन वरिष्ठ वैज्ञानिक प्रो. एम. लक्ष्मी कांतम के सम्मान में रसायन प्रौद्योगिकी संस्थान, मुंबई और इंडियन केमिकल सोसायटी के संयुक्त तत्वावधान में आयोजित किया गया था।
राज्यपाल ने वैज्ञानिकों से व्यावहारिक, किफायती और बड़े पैमाने पर उपयोग किए जा सकने वाले हरित प्रौद्योगिकी समाधान विकसित करने पर विशेष ध्यान देने का आह्वान किया।
भारत के तेजी से विस्तार कर रहे विनिर्माण और रसायन उद्योगों की पृष्ठभूमि में रसायन प्रौद्योगिकी संस्थान तथा इंडियन केमिकल सोसायटी जैसे संस्थानों को भारत को हरित रसायनशास्त्र, उत्प्रेरण (Catalysis) और सतत रासायनिक अभियांत्रिकी का वैश्विक केंद्र बनाने में योगदान देना चाहिए, ऐसा उन्होंने कहा।
भारत को केवल दूसरे देशों द्वारा विकसित प्रौद्योगिकियों को अपनाने तक सीमित नहीं रहना चाहिए, बल्कि ऐसी प्रौद्योगिकियां विकसित करनी चाहिए जिन्हें पूरी दुनिया अपनाए, ऐसा भी राज्यपाल ने कहा।
‘विज्ञान और समाज सप्ताह’ आयोजित किया जाए
रसायन प्रौद्योगिकी संस्थान को प्रतिवर्ष ‘विज्ञान और समाज सप्ताह’ आयोजित करना चाहिए, ऐसा विशेष सुझाव राज्यपाल ने दिया।
इस सप्ताह के दौरान संस्थान के परिसर और प्रयोगशालाएं नागरिकों, महाविद्यालयों और स्कूलों के विद्यार्थियों के लिए खोली जाएं तथा संस्थान में चल रहे अनुसंधान और नवाचार की जानकारी सरल भाषा में आम लोगों तक पहुंचाई जाए, ऐसा उन्होंने कहा।
इस प्रकार के उपक्रमों से विज्ञान के प्रति लोगों का विश्वास बढ़ेगा, युवाओं में वैज्ञानिक दृष्टिकोण विकसित होगा और प्रयोगशाला तथा समाज के बीच संबंध और मजबूत होंगे, ऐसा राज्यपाल ने कहा।
“विज्ञान का अंतिम उद्देश्य जनसेवा है। हमारे वैज्ञानिक किन क्षेत्रों में अनुसंधान कर रहे हैं, वे किन समस्याओं का समाधान खोज रहे हैं और उनके अनुसंधान का दैनिक जीवन में किस प्रकार उपयोग हो सकता है, इसकी जानकारी नागरिकों को होनी चाहिए,” ऐसा राज्यपाल ने कहा।
“वर्ष में कम से कम एक सप्ताह विज्ञान प्रयोगशालाओं से बाहर निकलकर सीधे जनता तक पहुंचना चाहिए,” ऐसा आह्वान उन्होंने किया।
विज्ञान के क्षेत्र में महिलाओं को नेतृत्व के अधिक अवसर मिलें
राज्यपाल ने विज्ञान के क्षेत्र में महिलाओं को अधिक अवसर उपलब्ध कराने की आवश्यकता पर भी जोर दिया। सम्मेलन में 12 प्रतिभाशाली महिला वैज्ञानिकों के सम्मान पर प्रसन्नता व्यक्त करते हुए उन्होंने कहा कि महिला वैज्ञानिकों को अनुसंधान नेतृत्व, विश्वविद्यालय प्रशासन, उद्यमिता तथा उद्योग के उच्चतम स्तर तक पहुंचने के लिए संस्थानों को अनुकूल वातावरण उपलब्ध कराना चाहिए।
रसायन अभियांत्रिकी क्षेत्र को प्रदूषणकारी उद्योग के रूप में बदनाम किया गया है, लेकिन प्रदूषण की समस्या का समाधान भी इसी क्षेत्र से निकलेगा, ऐसा संस्थान के कुलपति प्रो. अनिरुद्ध पंडित ने कहा।
संस्थान ने देश को 18 पद्म पुरस्कार प्राप्त वैज्ञानिक और लगभग 7,000 प्रथम पीढ़ी के उद्यमी दिए हैं, ऐसा संस्थान के पूर्व कुलपति तथा इंडियन केमिकल सोसायटी के अध्यक्ष डॉ. गणपती यादव ने बताया।
राज्य के विश्वविद्यालयों को वर्तमान की तुलना में बड़ी संख्या में शोधकर्ता और पीएचडी धारक तैयार करने की आवश्यकता है, ऐसा संस्थान के पूर्व कुलपति प्रो. एम. एम. शर्मा ने कहा।
प्रो. एम. लक्ष्मी कांतम का सम्मान
हरित रसायनशास्त्र और सतत अभियांत्रिकी के क्षेत्र में उल्लेखनीय योगदान के लिए वरिष्ठ महिला वैज्ञानिक प्रो. एम. लक्ष्मी कांतम को राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा ने सम्मानित किया।
इस अवसर पर वरिष्ठ वैज्ञानिक पद्मविभूषण प्रो. एम. एम. शर्मा का भी राज्यपाल के हाथों सम्मान किया गया। सम्मेलन में महिला वैज्ञानिकों के योगदान की विशेष सराहना करते हुए उनका भी सम्मान किया गया।
इस अवसर पर विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी विभाग के पूर्व सचिव पद्मभूषण डॉ. टी. रामासामी, राज्यपाल के सचिव डॉ. प्रशांत नारनवारे तथा बड़ी संख्या में वैज्ञानिक, शोधकर्ता, उद्यमी और विद्यार्थी उपस्थित थे।